Kompjūterliteratuer

 

Ynlieding

Ik meitsje in begjin mei in projekt dat ik al jierren yn ’e holle haw: it skriuwen fan basisplots en it sammeljen fan fertelstof om dy plots mei te beklaaien. Ut it ūndersyk fan folksferhalen en fan ferdivedaasjeliteratuer is bekend dat in heel soad ienfāldige ferhalen in fergelykbere plot hawwe. It is oan ’e oare kant sa dat der yn ferhalen gauris standerttoanieltsjes foarkomme, lykas ‘fakānsjetarieding’, ‘itensiede’, ‘jierdeisbesite’ ensfh. Sil men de rūmte fan karśt ha wat dy standerttoanieltsjes oangiet, dan moat men miskien wol tsientūzen sammelje. Dat liket gjin ienmanswurk en myn hoop is dan ek dat oaren oan dit projekt meidwaan wolle. Bart dat net, dan bliuwt dit wurk in begjin sūnder ein.
   Ik presintearje dit projekt as in wittenskiplik ūndersyk. Dat doch ik om’t ik dan mear frijheid haw yn it oernimmen fan stikken śt oarmans boeken.

Yn ’e LC fan 19 july 2002 haw ik neikommende kollum publisearre:


Kompjūterliteratuer

De plysje hat software dźr’t er fantoombylden fan kriminelen mei meitsje kin. Dy software befettet in heel soad ōfbyldingen fan mūlen, noazen, eagen ensfh. Troch de ūnderdelen te feroarjen kin men, neffens de oanwizingen fan ’e eachtsjūge, in sa krekt mooglike komposysjefoto meitsje.
Soks soe ik foar de literatuer ek ha wolle, in hele foarried oan sinneūndergongen, frijerijen, saaklike konflikten, rśzjes tusken ālden en bern, autoūngemakken en sa fierder. Dy sźnes kinne nij skreaun, mar ek śt ’e besteande literatuer oernommen wurde. Hat men in sźne noadich, dan plukt men him fan ’e cd-rom en set him yn jins roman. De oergongen fan ’e iene sźne nei de oare sil men grif wat oan feroarje moatte en de nammen fan ’e personaazjes moat men oanpasse. In ienfāldige ferdivedaasjeroman soe men op sa’n manier yn in wike klear ha. En men kin de sterkste punten fan ferskillende skriuwers kombinearje. Wźrom sil ik besykje om efterfolgingssźnes te skriuwen as Reinder van der Leest dat folle better kin?
   Kin it? Fansels! Wy hawwe allegearre konsepten yn ’e holle fan bygelyks ‘begraffenis fan in āld famyljelid’, ‘boadskipjen yn ’e supermerk‘, ‘foar de APK nei de garaazje’ ensfh. As men tsien skriuwers in begraffenissźne skriuwe lit, dan krijt men oerienkommende teksten. Dźr kin men ien standerttekst fan meitsje mei bygelyks twa farianten, ien mei reinich waar en ien mei sinneskynwaar.
Mar hat it doel, kin men mei sok plakwurk fan losse standertstikken de kreativiteit fan ’e yndividueel wurkjende skriuwer op ’e side komme? Twa antwurden: foarst, ik tink dat it mei de kreativiteit fan ’e skriuwer wat tafalt of ōffalt, krekt wat jo wolle , in hele bulte sźnes, mar ek struktueren, binne neffens bekend resept skreaun, twad, as ik mei myn plakwurk net fierder kom as są, dan kin ik eksakter as oant no ta śtmeitsje wźr’t dan krekt de kreativiteit fan ’e skriuwer sit.
Nim de hanling as foarbyld. Hanling betsjut de oergong fan in tastān yn in oare tastān: + wurdt of wurdt +. It is opfallend dat in ōfgryslik soad romans skreaun binne neffens de formule ++: in lokkige hśshālding (+), frou krijt kanker en it houlik rekket yn ’e nederklits (), terapy slacht oan en houlik bloeit wer (+), of: boer libbet fredich yn it wylde westen (+), feedieven stelle syn fee (), de sherrif hinget de feedieven op en bringt it fee werom (+).
   Neat gjin kreativiteit fan ’e skriuwer yn dit stik fan saken, dit is allegearre neffens in formule skreaun feitlik ģs dit al kompjūterliteratuer, der komt oan sa’n skema gjin minsklike kreativiteit te pas. En tink derom, sokke fźste skema’s fynt men benammen yn ’e ferdivedaasjeliteratuer (kasteel-, cowboy-, streek-, science fictionromans ensfh.), mar dźr net allinnich, ek de ‘hegere literatuer’ wurket mei sokke simpele skema’s.
   De haadhanling lit mar twa fariaasje ta: it wurdt minder of it wurdt better. Oan lytsere hanlingen dy’t it skema fan ’e haadhanling opfolje, krijt men in ūntstellend soad. It aparte is dat guon fan dy lytse foarfallen lykas kofjedrinken, begraffenis, frijerij, stikkene skonk yn alle romans wol in plakje krije kinne, wylst oare foarfallen lykas heabroei of it stellen fan in autoradio būn binne oan bepaalde ferhalen.
   Mei soks kin men aardige grappen śthelje, bygelyks: by in cowboy-roman binne de mooglike foarfallen dy’t in aksjerige ta gefolch ha beheind. Dat binne stellerij fan fee, berōvjen fan banken, en noch in nustje, it giet eigentlik altiten om ekonomyske delikten. Stel no dat ik as haadfoarfal kies dat in cowboy ynsest pleecht mei syn dochter, dan krij ik in heel oar soarte cowboy-roman of wurdt it miskien helendal gjin cowboy-roman? Is ynsest foar de cowboymienskip wol in delikt, en sa al, witte se hoe’t se dźr adekwaat op reagearje moatte? It ferfangen fan in elemint troch in elemint śt in oar sjānre, betsjut it fernielen fan in besteand skift, mar jout tagelyk kāns op wat nijs en wat goeds.
Mei sa’n kompjūterprogramma bin ik dus net twongen om standertliteratuer te meitsjen, it kin my oarsom ek ta eksperiminten oansette. In nije takomst laket śs ta, jonges!

Op dit stik hat Willem Winters reagearre yn ’e LC fan 02.08.02. Ik nim it oer mei tastimming fan Winters en de LC-redaksje:

 

Riemersma’s Literatuer Kompjūter

In moai idee fan Trinus Riemersma, in kompjūter om literatuer te meitsjen (sjoch LC 19 july). Fan allerhande saken soe in foarried beskrluwingen yn de kompjūter opslein wurde moatte. Riemersma neamt ūnder oaren sinne-ūndergongen.
   Tafallich haw ik dźr in pear jier ferlyn hūnderten fan sammele om der twa skuorkalinders mei te fullen.
Soe men soks no brūke kinne by it skriluwen fan in roman? De fariaasje is sa grut dat der altiten wol in gaadlike sinne-ūndergong te finen is yn de literźre foarriedkeamer. It is wol in hiele sikerij fansels. De foarried ynkrimpe kin, mar dan driget it gefaar dat lźzer op den duer deselde sinne-ūndergong tsjinkomt.
   Hoe slim is dat? As it om ferdivedaasjeliteratuer giet, is dat hielendal net slim. Myn favoryt op dat mźd is Ed McBain’s plysjesearje spyljend yn it 87-ste distrikt fan in grutte Amerikaanse stźd. De beskriuwingen fan de stźd, it plysjeburo en de haadpersoanen binne yn alle dielen wakker itselde. It hat der alle skyn fan dat McBain in proseduere folget sa as Riemersma it graach ha wol. Foar de leafhawwers is de einleaze herhelllng net in min- mar in plus-punt. Jo witte nei it lźzen fan ien McBain al hoe’t ynspekteur Meijer Meijer oan syn dūbele namme kaam en hokker hendikep de frou fan ynspekteur Corella hat, ensafuorthlnne. Dochs is it elke kear wer moai. It kin net sūnder! Likemin as bygelyks Hear Bommel net foar te stellen is sūnder: ‘Verzin een list, Tom Poes!’
Mar ek tichter by hūs fine we it prinsipe fan de herhelling: alle haadpersoanen fan Rink van der Velde binne streupers en libje pas as se ielrikje kinne.
   De Fryske boereromans bestean foar in grut part śt beskriuwingen fan it waar, it boerewurk en -ark. Mei allinnich al de systematisearre beskriuwingen śt it wurk fan Reinder Brolsma soe men mei gemak in hiele rige nije romans gearstalle kinne.
   De wurkwize dy’t Riemersma propageart skriuwen is it meitsjen fan in tekstkollaazje is net nij. De surrealistyske dichters makken der eartiids (1925) al gebrūk fan by harren spultsje dat hja Cadavre exquis neamden. Fiif persoanen skriuwe elk in part fan in sin op.
Dy brokjes wurde oaninoar lein. Resultaat: in absurdistyske sin, bygelyks it ferneamde: Le cadavre / exquis / boira / le vin / nouveau. (lt kostlike kadaver sil de nije wyn drinke.)
   Fan Cadavre exquis bestiet ek in ienfāldige ferzje, it advertinsje spultsje foar bern.
In prachtich foarbyld fan in literźre Riemersma-eftige kollaazje is ‘Tropenwee’ (1992) fan Paul C. Bogaers. Foar dit boek fandele hy śt ālde reisbeskriuwingen op sa’n manier sitaten byinoar dat se sūnder oanpassingen in nij ferhaal foarmje. De sitaten binne boppedat printe yn it oarspronklike lettertype. Wūnderlik genōch lźst it nettsjinsteande de frjemde kombinaasjes as in trein!
Riemersma ornearret dat in skriuwer dy’t mei besteande tekstblokken wurket mei minder kreativiteit ta kin as in skriuwer dy’t alles sels betinkt. ‘Tropenwee’ toant dat dit net it gefal is. Der is allinne sprake fan ferskil yn boumateriaal. It is as yn de byldzjende keunst. Guon keunstners meitsje alles sels, oaren brūke materiaal dat se hjir of dźr fine. Der is gjin sprake fan dat dy lźsten minder kreatyf wźze soenen.

Willem Winters

It rare is, ik haw hjir al ris earder oer skreaun, te witten yn Frysk en Frij fan oktober 1996. Dat wie my glźd fergetten. Lokkich, it FLMD bewarret alles:

Kompjūterliteratuer


It is myn ideaal om in kompjūtersysteem te ūntwerpen wźrmei’t ik romans skriuwe kin. De śtkomst sil grif gjin hege of avantgardistyske literatuer wźze, mar gebrūksliteratuer of ferdivedaasjeliteratuer. Mar dat is net slim. Oarsom, as men śtfine kin wat de masine kin en wźr’t men in minske foar nedich hat, dan kin men krekter omskriuwe wat no eins ‘literźre kreativiteit’ is, of oarssein, wat de knappe skriuwer ūnderskied fan ’e sljochtweihinne skriuwer.
   It is dan ek net yn ’t foarste plak śt luiens dat ik sa’n systeem ūntwerpe wolle soe, mar śt niget oan ’e hiėrargyske oardering fan ’e eleminten fan in literźr wurk. Ik bedoel dit: wat is de earste kar dy’t de skriuwer (hypotetysk) docht, wat is syn twadde kar, wat is syn tredde kar, ensfh. Hat Wadman foar syn roman As in okse nei de slachtbank as earste in persoan, as twadde in foarfal, as tredde in tiid en as fjirde in plak keazen? Of wie syn earste kar it foarfal en hat er by dat foarfal in gaadlike persoan socht?
   It probleem is dat men it de skriuwer net freegje kin, want dy giet yntuļtyf te wurk. Dy lit him ynspirearje troch in fage foarstelling fan saken, in skym fan in persoan, in ynsidint, en dan begjint er. Wat ik śtsykje wol hat dan mei it wiere skriuwproses ek neat te meitsjen. Mar it hat al te krijen mei de literatuerskiften dy’t wy ūnderskiede kinne.
   As ik der bygelyks foar kies om in cowboyroman te skriuwen, dan sil myn earste kar wol wźze dy fan it personaazje. Mar dźrmei leit daliks it plak fźst: it westen fan Amearika en de tiid: 19e ieu, en de foarfallen fierhinne. Draai ik de boel no om en kies as earste de 19e ieu, dan hoecht myn folgjende kar perfoarst net ‘westen fan Amearika’ te wźzen. Persoanen en foarfallen binne grif sintralere eleminten as tiid en plak. Is dat altyd sa? De sjānreoantsjutting ‘kastielroman’ liket derop te wizen dat it plak hjir beskiedend is. Mar nei alle gedachten is dat skyn, ommers, as ik as lokaasje in kastiel kies, is der likefolle kāns dat ik in horrorferhaal skriuw as in ferhaal oer leafde mei stānsferskil. Fansels, de ferfolchkarren nei de kar fan dizze lokaasje binne tige beheind, en dat is op himsels al nijsgjirrich. In earste risseltaat fan dit kompjūtersysteem soe dan ek wźze kinne om fźst te lizzen yn hokker gefallen de ferfolchkarren mear of minder fźst lizze. Wat fźster, wat trivialer.
   Myn kennis fan ’e skaaksport is tige beheind, mar ik wit dat as men in beskate iepening kiest, bygelyks de pion foar de kening twa stappen foarśt, dat dźr dan logyskerwize oare setten op folgje, de hynders nei foaren, de rinners rūmte jaan. Op sa’n manier moat de skriuwer (hypotetysk) ek kieze en minofmear twongen wźze ta ferfolchkarren.
   Mar de skriuwer hoecht fansels net perfoarst as earste in kar śt ien fan ’e fjouwer eleminten fan it ferhaal te dwaan.
Hy soe ek as earste kar dwaan kinne dy fan in tige apart point of view, of foar in bysūndere oardering. Wat foarseit soks oer de folgjende karren? Abslśt neat. As de skriuwer net as earste in elemint kiest mar in bewurkingsfoarm, dan laat dat ta in ūnfoarsisber ferhaal. Ik nim oan dat de kāns op ‘hege literatuer’ yn sa’n gefal grutter is as wannear’t in skriuwer kiest foar in persoan of in foarfal.
   Dat, myn ūndersyk liket tige ūnthjittend. It ferfelende is dat it miskien wol twintich jier frije tiid kostet. Mar as it slagje soe, dan soenen wy meidertiid de boeken foar de sutelaksje troch kompjūters skriuwe litte kinne en dan koenen de skriuwers har mei literatuer dwaande hālde.

Ik lit no in rychje fan oerienkommende sźnes folgje dy’t ik śt ’e Fryske literatuer opdjippe ha:

Boereseks


Wylst er yn ’e bitehoeke in pear delrōle foerbiten wat opsmyt en de kuorkes tichte nei de būthśsdoar ta sjout, giet de efterdoar.
Peke kin yn it healtsjuster hast net skōgje, mar oan it lūd heart er it wol, grouwe Eke.
  
‘Binne jo hjir, Peke? Hjir wie de lep wer. It kaam Mem noch yn ’t sin, de jonges binne beide net thśs.’
   Krekt leit Peke de bitesnijer oan kant; hja sjocht him no ek stean yn it tsjuster en set de lep by wat oar ark del.
   ‘No fanke, sa’n haast wie der no daalk net by.’
   ‘Dū woest hjoed of moarn oars ek ynhelje, net?’
   Tsjin it byntsje giet hja oanhingjen en sjocht, hoe’t er wat bitesturtsjes op ’e bult smyt.
   ‘Ja, it is hast wer op en dan kin ik middeis nei iten der net efkes yn delfalle, om it grouwe liif wat bekomme te litten.’
   ‘Soa, leistū dźryn? En leit dat nochal noflik?’
   De lźste sturtsjes binne opsocht, Peke sjocht op nei it wibeljende frommis tsjin it bynt oan. Hja glimket en lit it grouwe efterein hinne en wer soeikje.
   ‘Dat sil ’k dy fertelle fanke.’
   Itselde stuit wurdt it him waarm yn 'e holle en slacht him it bloed troch de lea, hy sjocht it draaiende lichem en it laitsjende antlit: ‘Wolst it ris besykje? Wacht, ik sil dy der ris ynsmite.’
   Hja jout in net al te lūde skreau fan sabeare skrik, rint in pear stappen fansiden en lit har ūnder wat gewraksel fźstgripe en yn it fearjende hea smite.
Yn ’e kalme man is by it oanreitsjen fan it frouljuslichem de geast fan de oerminske tewekker skrille, it each sjocht net en ek wurket it ferstān net langer en de dūnkere driften yn ’e swarte nacht fiere har triomfen.
   Yn it būthśs ferskeukt in ko, it keal op syn houten stāltsje grynt wat en jout him dan ūnder moai ryklik geskeuvel del. Dan wurdt it stil, yn it būthśs boppe de pomp jout de lantearne in sźft skimerljocht en wachtet oant de ōffuorder komme sil.
(Nyckle Haisma, Peke Donia, de koloniaal)

In eintsje būten Noarch litte ek hja de auto oan de kant fan de wei stean. Hān oan hān slūpe se in boskje yn. Tsjin in skeante oan, efter it beamteguod geane se sitten. Daliks lūkt er har tsjin him oan. Hja leit al gau yn syn earmen, heal tsjin him oanhingjend, heal op ’e grūn sittend. Fūl en hertstochtlik pattet hja him, de earmen om syn hals hinne. De hearlikheid fan dit earste tegearrewźzen yn folsleine oerjefte giet har by huveringen oer de lea. Hy sit, mar būcht oer har hinne, streaket har oer foarholle en hier, omstreaket mei syn fereale laits har hiele wźzen.
   ‘Do bist myn pop.’
   ‘En jo binne myn leave feint, Sibbele!’
   ‘Moatst my al wer tśtsje? Ast earstdeis it measte nijs derōf hast, dan lit ik myn snor wer groeie, hear. Ik haw him no hjirom wat ynkoarte litten. Do moatst no dyn trekken mar waarnimme.’
   ‘O, o, hy stikelt my noch fierste slim!’
   En dan skattert en kraait hja it wer śt. Hy rost wylst mei syn boartlik sin har in pear kear de knevel op de wangen lāns.
‘Sibbele, Sibbele!’
   Yn de jūnske stiltme klinkt it fereale frouljuslūd as eat dat by de beklemmende betsjoening fan de bosken heart.
   Ferheftiger en hertstochtliker wurdt harren omklamming. ’t Is oft harren leafde de soele swierens fan de krūdige boskrook, de waarme jūnsloft en de lije sāngrūn der jitte op ta kriget. ’t Is oft hja yn it wylde tśtsjen wrakselje mei in machteleazens om sa de djipste leafdedriuwen śt te fieren.
De boartlike gjalpen op Sibbele syn brike śtfallen earst, op syn faaie hantaasten neitiid, wurde seldsumer en sźfter.
   ‘Sille wy dan?’
   ‘Ja! Ja!’
   Yn dy uterste bedwelming falle alle noeden wei foar dy iene om de befrediging fan it djipste langstme. Sa komme de klean los en wurdt it sied śtstoarten yn de hetsige wūne; it sterke kymkrźftige sied fan in leat śt in āld en taai boerelaach dat yn sa’n jonge en ūntfanklike skerte frucht sette moat...
   Yn it nei hūs ta riden jitte hinget de sillichheid fan dizze earste en ynlike moeting om harren hinne as in wolken. Soms reaget Sibbele dy effen fansiden mei in nofteren sechje, in smoute kwinkslach; soms lūkt dy hommels op en lit Froukje efter yn de koele skimer fan de simmernacht dy't de ālde noeden en fragen har wer oanwiuwt, dizze kear mei ien fermindere en mei in nijenien dźrfoar yn it plak.
   ‘Soe ’t ek kwea kinnen ha, Sibbele?’
(Douwe Hermans Kiestra, De froulju fan de fetweider)

En dy beide oaren rieden nei it Heechhōf.
   Op ’e wegen dūnsen mear flikkerjende ljochtsjes. En de loft stie der ticht mei biset, lytse wite fine puntsjes en greatere, dy sidderen en trillen as men der lang nei seach.
Ynse en Richt seagen der net nei en praten der ek net oer; nei wat petear oer Alle syn faam, dźr’t hja it lang net iens oer wurde koene, ferstoar it praat en hast sūnder it te merkbiten, kamen hja op ’e āld pleats oan.
   Silst my jūn net wer by de doar ōfsāltsje, wol?’ sei er skerp; ‘ik kin it ek net helpe dat it jūn mislearre is.’
   ‘Nee,’ sei hja, ‘dźr is wol wat wiers yn; ear’t det frouminsk der by kaam, wiene jo hiel oars, folle aardiger, ik wit net, net sa oerstjoer.’
   ‘De froulju kinne fan śs meitsje wat hja wolle.’ Hy lake ūnferskillich.
   ‘Dus,’ frege hja, ‘jo soene jo ek fan dat fanke twinge litte en behearskje, lyk as Alle, dy stumper? Omdat sa’n ien jimme willich is yn oare dingen?’
  
Hy sei wat koart: ‘No ju, no moatst net preekje lit my der no mar yn, it wurdt ek letter.’
  
Hy kaam laitsjend, freegjend nei Richt, mar yn syn eagen spegele itselde glimke as yn dat Dokkumer fanke harres, en no griisde se derfan.
   De begearte allinne, sūnder ienich woldwaand uterjen fan in siele dy’t it fersźfte, hja koe it net mear ferneare.
   Hja sei: ‘Nee, ik wol net mear by inoar sitte, jūn.’
   ‘Dan nimme wy hjir mar ōfskie,’ sei er loftich neijerby kommend.
   Mar hja seach syn eagen glinsterjen, en efterśt tsjin de muorre oankringend, sei hja: ‘Nee, dat hoecht net.’
   Hy flokte: ‘Kom, kom no wat mienste, earst hast om my flein en no my as kweajonge gean litte... Bistū safolle better as dy Dokkumer, mienste?’
  Dy wurden giselen har as swypslaggen; bliid wie hja doe’t er mar noartsk frege:
   ‘Hast dyn nocht?’
   ‘Ja,’ sei hja, ‘jūn al...’
   ‘No, op letter moatst ek mar beleaven net tidigje.’
   ‘Ik leau wol, Ynse,’ sei se sźft, ‘dat ik it drage kin.’
   Hy grommele wat en stoep doe mei grutte stappen om ’e skuorre hinne nei de float ta.
(R. Brolsma, It Heechhōf)

It bźd, besteande śt twa striemetrossen, ien pel, twa kessens, twa lekkens (moltonnen), twa slopen, twa tekkens en ien oerklaaide tekken, waar op it molkbuskarke fan ’e Westras dy’t healwei Nijtsjerk en it Maremerbosk wennen nei it nije hūs riden. Tźke kypte de brod yn ’e gong en fluorre earst de beide striemetrassen op ’e ūnderlegers, sljochte de pel derop, hifke de twa kessens, mar befūn se te licht, sźch de tekkens op en del oan, mar se koenen gjin genede fine yn syn źgen, skopte twa slopen, twa lekkens en de oerklaaide tekken fsnsiden en stoep op Eelkje ta dy’t vurch en ōfmźde nei it bedsteed luorke mei de wurden ‘Men soe der suver sin oan krije,’ tocht tusken it skoppen tsjin slopen en tekkens en de earste stap nei Eelkje dst har ynbring taksearre wie mar dat er harsels noch noait tśge litten hie en dat er yn ien muoite troch – want gerniersoeren binne djoer – it nije bźd en tagelyk Eelkje perbearje koe, pakte har by kop en kont en platte har op ’e pel. Hy gyng op har fuotten sitten, hold har mei ien fūst op ’e strōt yn betwang en hoarte mei de oare oan ’e ketoenen sek dźr’t mei ilestyk besocht wie fetsoen yn te bringen. ‘Tźke!’ Neat gjin Tźke. It klamme protsje heakleurich hier roek sa branderich dat der wie gjin mis op: hjir moast roede wurde. Hy hammere it ark deryn en loek doe Eelkjesloof jurk en ūnderjurk en boarstrok en himd fan it liif: as in keal dat krekt fan ’e ko ōf lutsen is, sa lei se dźr. Eelkje dy’t him op it wang sóbbe, Eelkje dy’t mei de źgen rōle, Eelkje dy’t stinde, Eelkje dy’t balte, Eelkje dy’t de tonge yn ’e noasters stiek, Eelkje dy’t oangyng ss hie se skerp yn, Eelkje dy’t wjerkōge, Eelkje dy’t oan ’t spit siet en wrotte, mar Eelkje dy’t net loskaam, noch klearkaam, want Tźke kaam earst klear en loek de roede weroóm, skode him yninoar, burch him op yn it fūdraal, knope de gulp ticht en stapte op ’e keamersflier. De pel lei goed en Eelkje ek.
   Mar Eelkje dy’t wrot hie om it spit kwyt te wurden, wist net wat se deroan hie doe’t it spit ynienen śt ’e grūn skeat. Sźch ferslein, wantrouwich en keallich nei it spit, sźch nei de knopende fingers dźr’t it spit efter ferdwūn eie, sźch as in grinend keal nei it plak dźr’t it spit noch even langer sitte moatten hie, bediek dat mei in troch ilestyk fatsūnearre ketoenen sek en gyng stinnend as in stālfol lytsfee oerein sitten.
(Tr. Riemersma, De Reade Bwarre)

 

Wrakseling mei God

Hy wie wurch, dea ynein, de switkobben stiene op syn oantlit. Hoeden die er de doar fan ’e sprekkeamer op. Doe’t hy der yn kaam, makke suster Spoar risselwaasje om fuort. Hjir hie hja gjin boadskip mear.
   Hja wie ek kalm wurden en gie him yn ’e mjitte. ‘Kom, gean mar gau sitten. Sis it mar, is er...’
Hja sieten ticht tsjin inoar oan en wer gūlde er sśntsjes: ‘O, fanke, ik kin net mear, ik...’
   ‘Is er dan wier al wei?’ Hja sei it sa sunich, dat er it amper hearre koe.
   Hy heve de holle op. ‘Wei...? Nee, nee, dat leau ’k net. Hja helpe him.’
   ‘Wat dan? Wźrom bisto sa oerstjoer?’
   ‘O, ik kin net mear, ik bin ferbūke. God is my te sterk wurden. Wy moatte bidde, faaks wol Hy śs genedich wźze. Ik leau net yn bekearings, mar Hy hat my sa faak al moete, ik moat belies jaan. Ik miende, dat ik net koe, mar ik woe net. Ik woe net lyts wurde, ik woe de wei nei Him net gean. Mar ik moat it al, ek om it jonkje, ek om de lytse Ealdert.
O Heare, rźd him, jou him oan śs werom.’
Marjan wist net wat hja hearde. Wie dit de sterke geast, de persoanlikheid dy’t net lyts wźze woe?
Hja naam syn hannen yn harres. Har eagen barnden, mar in wūndere kalme frede kaam oer har. It wie as sweefden Gods ingels troch de keamer en as hearde hja it rūzjen fan har wjukken; krekt as sakke de stille frede fan ’e himel yn har del. No wiene hja ien yn langstme en leafde.
Flip wie ek kalm wurden. Hy stiek in sigaret op. Nop koe er tiid dwaan. Hy hie in gefoel, as wie er alhielendal leech wurden fan binnen. Mar der wie wat oars foar yn ’t plak kommen. Hy koe it gjin namme jaan en hie der ek gjin ferlet fan. Hy smookte en wachte.
   No sieten hja ek hān yn hān, tocht er ynienen, lyk as Gryt en Menno. No harken hja ek beide nei Gods stim.
(Thys Kuiper, De wei dy’t ik net gean wol, 1961)

Hy gunde him gjin rźst mear. Rinnend iet en dronk er. Mar doe’t de jūn kaam hie er de berch noch net helle. De sinne gyng ūnder en Gods ljocht ferdwūn ek.
   It waard him near om it hert. Hjir rūn er, iensum en ferlitten.
Fan God ferlitten. God! Lit my net allinne, want ik kin jo no net misse. Hy gyng fierder yn it healtsjuster. Hy telde syn pine net, telde net dat er stroffele. Hy woe by God wźze ear’t de roettsjustere nacht him oerfoel. God, help my, sis wat tsjin my. Mar God swei. It waard tsjuster, Seegers rūn troch, rjocht op ’e berch oan. God, sis wat tsjin my. Sis dat it goed is wat ik doch. Hy kaam by de berch en begūn oan ’e klim. Soms glied er tebek en dan skraben syn fuotten en fingers oer de rouwe stien. God, jo hawwe my earst roppen, wźrom ferlitte jo my no? God, jo witte dat jo dea moatte. Yn dizze ellindige wrāld moat in teken steld wurde. De grūn waard iiskāld oan syn fuotten, mar nei in skoftsje fernaam er it net mear, hy fielde net mear dat er rūn. God, der is mar ien dy’t de skuld drage kin. Dat binne jo! Hy foel en bleau lizzen. Hy koe net mear. Hy fielde oanstriid om de ferdōvjende kjeld oer him komme te litten, mar hy hie noch safolle kriich dat er yn syn sliepsek kroep.
   Doe’t er wekker waard skynde op ’e nij de sinne. Hy knypeage tsjin it felle ljocht. Dit wie Gods... fannacht wie er hjir... Hy die de eagen kjel iepen. Snie wie it! Hy lei midden yn ’e snie! Hy lake śtsinnich en skepte de kālde snie by hānfollen yn ’e mūle. Der is gjin God, snie is it! Gods ljocht is oars neat as glinsterjend snie. God bestiet net! En doe begūn er te gūlen. Syn tocht en syn wrakseling, syn pine en kjeld hiene om neat west. It wie allegear om ’e nocht.
(Tr. Riemersma, Parabel fan ’e Godsmoardner, yn: De duvel misbeteard, 1967)

 
Sa soe ien dy’t no yn it hōf stie him dus sjen. Der wie nimmen fansels, mar it koe oars besjen lije. En wat er no dien hie, hoegde er him net foar te skamjen... It hie in misse set west fan him. En dat om in bytsje jild. Jild, hoe kaam it dochs dat men der sa oan hong, dat men der net ōfsjen koe, dat it jin yn ’e macht hie? De Skrift warskōge der foar, men wist dat it sa net mocht, it wie liende rykdom om sa te sizzen, mar altyd foel men wer yn it kwea. En wa wie der gefaarliker foar as in boer op syn pleats? Der soene net folle wźze fan syn maten dy’t yn dit stik net skuldich stiene. Mar wis net folle dy’t it sa goed makken as hy!
   En wylst er jitris nei būten seach nei syn eigen spegelbyl, fielde er eat fan begrutsjen, dat net ien dit no wist, dan net ien him hjir seach, Minke net ienris, dat nimmen hjir fan hearre soe as dy manlju dźr op it Bilt. En dy soene der faaks de gek mei hawwe...
   Mei in skok gie er rjocht sitten. It bloed baarnde him yn ’e wangen. Heare, tocht er, no bin ik der ek noch grutsk op; sa’n smoarge streek haw ik śtheefd en no bin ik noch wiis mei mysels. - En as er it no jit śt himsels dien hie, mar dagen hie er de hurde kop der foar hālden, earst moast der in brief komme fan in doarwarder! Neat mear as syn plicht hie er dien, gjin sint betelle er mear as er skuldich wie; wat wie der dan om op te romjen! ‘Een onnutte dienstknecht.’
   Hy būgde him foaroer, de earmen op ’e tafel. Om it kefert hinne, dat jit altyd iepen lei, roerden syn hannen elkoar: ‘Heare God, ferjou my...’ Krampich knypte er de fingers yn elkoar, de lippen ferweegden; it ljocht fan ’e lampe lei in waarme gloede oer syn grize holle.
(U. van Houten, De sūnde fan Haitze Holwerda, 19..)

 

Hie hy socht om in selde waarmte yn oaren? Och, miskien wol, mar dochs hie er it forkeard dien, dochs hie er net genōch jūn, net genōch socht om waarmte yn oaren om te binen. Hy seach no syn eigen oerslaan, it fan ’e forkearde kant ōf begjinnen. En God dan? Hy wie noait by God begūn. Hy hie inkeld sjoen wat tichtby en sūnder mear al yn him wie. Mei God begjinne hie foar him frjemd west, ek letter noch, doe’t er heard hie, wat Minke oan Wytse fertelde. Alles hie oars west, mear wearde krigen, mar dat kaem troch Minke en net omt hy ek mei God begūn. It wie har stim, dy’t fertelde. Hy seach de hān fan God wol rūnom yn, mar net as in earste oanbegjin, dat er ek yn himsels fine koe. By Minke hie de rźst en de waermte der al west śt ’e bān, dy’t se hie mei har Heit. By him wie it inkeld it sjen fan har bān mei dit witten. Hy hie der foar būgd, it hege hert delslein, mar by him wie altyd wer dat swarte kommen, dy macht, dvt er der net ūnder krije koe. Sv hie dat wol witten en der a1tyd rekken mei holden sūnder ien wurd fan oardiel, sūnder klacht of ferwar. Hy hie komme kinnen sa as er wie en dźrtroch waard er lyts by har. No koe er dat wer fiele. Hjir yn ’e kjeld, no’t alles him wer yn ’t sin kaem op in iepene, ljochte manear, nou fielde er him wer lyts en der wie san bytsje fan him oer, dat er inkeld ophālde woe mei dizze ivige striid, ophālde en op ’e nij bigjinne. Mar soe der no noch in kāns foar wźze? Wa soe him helpe moatte? Wa soe syn klankboerd wźze kinne, no’t er safolle ferpest hie? Sa graach soe er sa’n klankboerd ha wolle. Wol moast er de swiere lźst meidrage fan alles wat west hie, mar it soe better wźze as de striid, dźr’t er oant no ta ynsitten hie. Hy soe in ferwar krije, hy soe net al mar wer belies jaen moatte. Libje soe er, de minsken om him hinne soe er wer sjen, de simmer wer fine, dy’t it libben waerm en ljocht en soms sa oermjitte bliid makke. Hy woe it sa graach, en wat der yn dat wollen omheechgong, wie in gebet sūnder wurden, mar mei alle pine en fortriet, dy’t er yn al dy jierren opgarre hie en dy’t y'n dizze nacht yn machtige weagen oer him hinne kommen wie. It wie in iepen goaien fan alles dat altyd sa stiif ticht sitten hie, en dat wol omheech moast, om’t der gjin oare śtwei wie. Wat er by Minke sjoen hie, waerd syn langstme. Net allinnich om it foar himsels te bewarjen, mar ek om oan oaren to jaen, in libben dat ljocht wie. Hy koe net mear tinke en die de eagen wer ticht. De sliep, dy’t sa tichtby kaam, woe mar net hielendal komme. En leech, sūnder pine, mar ek sūnder blidens, inkeld mei in folslein oerjaan, wachte er, sūnder to witten wźrop.
(Margryt Poortstra, Hillige Minke, s.j.)

 

Puberdochters

Bauk siet allinnich by de kempingtafel en soppe de stokbōle yn in glźs molke. Se naam de beroerdste oanwensten fan ’e Frānsen oer, like it wol.
   ‘Is Sytse der noch net ōf?’
   ‘Ja.’
   ‘Wźr is er dan?’
   ‘Fuort.’
   ‘Hoe fuort?’
   ‘Gewoan, de stźd yn. Hy woe jim sykje.’
   ‘Ha jim wer rśzje hān? Hast him pleage?’
   ‘Ik ha ’t wer dien! Fansels, ik ha it altyd dien! It is altiten myn skuld! Hy docht noait wat! Hy is in leaf jonkje! Ferdomme! Hy wurdt altiten foarlutsen!’
   ‘Kom no, Baukje, Sytse wurdt helendal...’
   ‘Hy sit altiten te skellen, mar dźr wurdt noait wat fan sein! Hy is it leave jonkje!’
   Jehannes sei neat. Hy soe wat sizze moatte, hy soe optrede moatte. Mar hy hie der totaal gjin nocht oan. Ferfelend wźze, dwars en ferkeard, okee, dźr koe er ynkomme. Mar dy skriklike ūnreedlikens fan Bauk en dy opsternatens om neat. Hy wist net hoe’t er dźr mei oan moast. Mei in pear jier soe se de hūs wol śtgean en salang ferdroech er it wol, tocht er. Geke heinde nammers it measte op. Hy wie gewoan de ālde lul dy’t foar de sinten soarge. Mar mei Geke gyng se echt de striid oan. Mem en dochter, dat gyng altiten op libben en dea, heel oars as heit en soan. Froulju wienen ūnreedlike kreatueren.
[......]
It wetter fluite en hy geat op. Baukje hie it iten op en siet no mei in māle kop foar har śt te sjen. Doe’t Geke nei būten gyng mei in pear amers en pūden smoarch guod, begūn se fuortendaliks wer te hakken: ‘Hat mem myn swarte broek net śtwosken?’
   ‘Wannear hast dy śtdien?’
   ‘Sneontejūn al!’
   ‘Sneontejūn al! Ja, mar ik ha juster net wosken, dus dy is noch smoarch.’
   ‘O, dan haw ik dus hjoed gjin skjinne broek! Moai is dat! Wźrom hat mem juster net wosken?’
   ‘Omdat ik ek wolris in frije dei ha wol. En ik bin dyn slaaf net, tink dźr goed om.’
   ‘Jim woenen graach bern ha, net? Mar jim bin te beroerd om der in poat foar śt te stekken. No, dan bliuw ik hjoed wol yn ’e tint.’
   Hy stie stokstiif fan lilkens mei de tsjettel yn ’e hān. Hy soe har it leafst in slach foar de harsens jaan wolle. Sa’n almachtige klap dat se fjirtjin dagen yn ’e nije wike op stode. Mar hy die neat, hy soe in ūngelok begean oan dat fanke. Geke moast der mar mei oanpiele. Hy seach oan Geke dat se nidich wie, se hie in reade kop. Mar se liet neat skine.
(Tr. Riemersma, Bretagne libre, 1998)

 

Yn ’e doariepening bleau mem stean.
   ‘Wa syn idee is dat?’ frege se.
   ‘Wy hiene it der op skoalle oer. Wy geane mei in hiel stel. It binne reizen foar jeugd fan fyftjin oant tweintich jier. Der is begelieding by en wy sliepe mei syn twaen op in keamer. Ik gean mei Marjella. As it te djoer is, wol ik de rest fan ’e fakānsje wol wurkje. Mar ik gean net mear mei mem nei de Moezel of wźr’t mem mar hinne giet. En heit fynt it goed.’
   ‘Fansels fynt heit it goed. It makket him neat śt. Hy hat net alle dagen mei dy te krijen, hy sjocht net hoesto feroarest.’
   ‘Hoesa, feroarje?’
   ‘Dyn wurk op skoalle wurdt minder, do sitst mei dyn gedachten mear by de jonges as by it hśswurk, ta de nacht śt hingest foar de tillevyzje. En as ik dy ris freegje om wat te dwaan, bist der te beroerd foar. Dyn eigen keammerke skjin en netsjes hālde bygelyks. Wat wit heit fan de soargen dy’t ik oer dy ha.’
   ‘Dat binne mem har soargen. Sines net en mines ek net. Mem sjocht ommers oeral apen en bearen.’
   ‘It giet net troch. Do giest net nei Spanje.’
   ‘Ik gean al! En oars rin ik fuort!’
   Wy stiene foar inoar oer, mem gūlerich, ik poer.’
   ‘Kinst my net sjanteare. It gebeurt net, punt, śt.’
   Se klapte de doar ticht en liet my stean. No waard ik noch lilker. Mem die oars noait sa. Se besocht it altyd yn goedens śt te praten. Har stānpunt ferdśdlikje.
   Ik liet myn boek lizze en joech my op bźd del. Leare slagge net mear. Mem har skuld. Dan mar tillevyzje sjen. En ik gie jūn net mear nei ūnderen.
(Hanneke de Jong, De lźste brief, 1999)

 

Feike sloech de krommels fan de klean.‘No, wat is der dan? Ik wol opsjitte.
‘No, sjoch, Sandra hat frege oft ik jūn mei har nei de disko gean. Ellen giet ek en Yvonne. Alle bern śt myn klasse gean der hinne.’
   ‘Alle bern?’ gnyske Feike.
   ‘No, ja, in hiele protte dan,’ joech Hanneke ta. ‘Hast elkenien.’
   ‘Goh,’ sei ik, ‘mar do hast ferline wike dochs al fuort west? Wat hiene wy ōfpraat?’
   ‘Ien kear yn de moanne,’ sei se suchtsjend, ‘mar dat is fierstente min. Jim behannelje my as in lyts bern, ik bin al fyftjin!’
   ‘Ja, dźrom krekt,’ sei Feike, ‘offisjeel meie se dy der net iens yn litte yn dy disko.’
   ‘Mar se dogge it wol. En ik gean der jūn hinne, wat jim ek sizze!’
   ‘Wźrom fregest śs dan?’ sei ik lilk.
   ‘Ik fyn it aardiger as ik jim tastimming haw,’ sei se ynienen wat dimmener.
   ‘Ik wit net wat heit seit, mar ik bin der net foar. Ien kear moanne, hiene we sein. Regels binne regels.’
   ‘Jim ek altyd mei jim regels! Ik wurd gek fanjimme stomme regels! Ik kin it ek net helpe dat jim altyd by jim heit en mem sieten, doe’t jim sa āld as my wiene. Ik wol net altyd thśssitte. Ik wol mei myn freonen fuort, der by hearre!’ Poerrazen skode se de stoel nei achteren, dy batste tsjin in kast oan. Torda, dy’t op de flier lei te sliepen, skrok him in ūngelok en kroep mei de sturt tusken de poaten yn in hoeke.
   ‘Sjoch no watst dochst!’ rōp ik. ‘Dy earme hūn.’
‘Jim hālde mear fan dat rotbist as fan my!’ Mei lilke stappen rūn se nei de doar. Dźr draaide se har om. ‘Ik gean dochs!’
(Auck Peanstra, Elske din datter, 2002)

 

It Fabryk ferboud

troch Willem Winters

It hat al earder bliken dien, Willem Winters hat niget oan myn besykjen om ta ‘kompjūterliteratuer’ te kommen. It is al wer in hoart lyn, doe hat er my in stik stjoerd dat in fariaasje is op ’e earste siden fan Fabryk. It idee hat er opdien fan it ynternet. It prinsipe is ienfāldich: feroarje nammen fan minsken en plakken, meitsje fan in ko in hūn en jo krije in hiel oar ferhaal. Mei de ‘zoek- en vervang-funksje’ kin dat fluch en sa faak jo mar wolle, skriuwt Winters. Soks liket fansels op it foefke yn ’e romans Lijmen/Het been, dźr’t yn in reklametekst ‘piano’s’ ferfongen wurde moat troch ‘keukenliften’. Dźr bart it feroarjen mei de hān en dat giet in kear mis.
   Dat is by Winters ek wolris it gefal. Yn ’e earste alinea fan Winters syn bewurking stiet it nuvere wurd ‘Stkontroleurelige’. Wat is dat no? Wel, Winters hat ‘ik’ ferfongen troch ‘kontroleur’ en de masine it wurk śtfiere litten. Mar de kompjūter is in dom ding. As er stuitet op it wurd ‘Stikelige’ dan werkent er deryn de letterkombinaasje ‘ik’ en dat ferfangt er troch ‘kontroleur’. Ik ha der ferskriklik om gnize moatten.
   Ik lit de tekst fan Winters folgje:

As de kontroleur foar Hotel de Graef lāns rint, sjocht er Willem Winters al by de sweeftrein omdangeljen. Hy ferskūlet even it gesicht yn de hannen om in joint oan te stekken en eaget dan syn kant oer. Stkontroleurelige opmerkings sil er daalks, as de kontroleur by him is, net hawwe; hy gniist him ek net mear śt, hy hat him der by del lein, dat de kontroleur leaver rint.
Willem Winters fytst, hy hat it āld hynder niis wer yn de stalling skood. Nammers, hast elkenien hat hjir in āld ding stean om hurd hinne en wer komme to kinnen. Foarhinne hie de kontroleur dat ek, en rieden Willem Winters en de kontroleur mei-inoar-del, want wy sitte op deselde ōfdieling, yn deselde ploech. Mar sūnt dy nije regeling, dat fuotgongers foarrang hawwe op de seebra-paden, hat de kontroleur it hynderjen oerjūn. De kontroleur mei net sizze dat er my oars bot fertroude yn ’t ferkear, mar dat nije en ūnwennige fan dy oerstekplakken hat doe wol de doar ta dien. De kontroleur wit noch, kontroleur siet hūndert meter fantefoaren al te sjen oft hjir of dźr ek ien fan doel wie om oer to stekken. In kear seach de kontroleur in juffer dy’t de dyk oer woe, tocht kontroleur. De kontroleur bleau stean, mar it frommis rūn iiskāld fierder it trottoir del. Kontroleur stie foar gek, midden op de strjitte foar it seebrapaad. Hoe’t kontroleur ek smeekjend seach nei wjerskanten, gjinien woe de dyk oer. ln frachtauto rimme, en swaside by him lāns.
   ‘Kloatsek,’ rōp de keardel. ‘Sjochst spfkontroleuren, jong,’ sei Willem Winters. Hy seach my freegjend oan. Kontroleur antwurde net, mar stoep beskamme wer op it hynder. lt fanke hie wierskynlik wat fan it trelit fernommen: hja glimke meilydsum.
   Tenei hynderte de kontroleur efter Willem Winters oan, en besocht him de keunst ōf te sjen. Dy bleau nea stean, al wie it ek noch sa drok. Hy swaaide behindich tusken it rinnend folk troch, sūnder būtengewoane ynspanning sa te sjen.
It like dea-ienfāldich, mar him woe it net slagje. Of wie de duvel der mei mank: as Willem Winters oan it seebrapaad ta wie, foel der in gat yn de stream, omtrint as hie hy foarrang, mar kaem de kontroleur twa tsjellingten efter him oan, de stream wie sletten. En hie de kontroleur al it lok en de doar om my tusken in pear drokdwaande groepkes troch te wrotten, dan krige de kontroleur lilke gesichten en skelwurden efternei. De kontroleur skamme him op sa’n momint, om't de kontroleur eat die, dźr’t kontroleur it rjocht net ta hie. En Willem Winters dan?
Dat bleau him ūnklear oant de kontroleur op in middei in ūngemak feroarsake. De kontroleur soe efter Willem Winters oan troch de rige minsken glūpe mar hy botste tsjin in āld wyfke oan dat in grutte tas sjoude. It minske kaam te fallen. De kontroleur wie lokkich samar fan it hynder, mar doe wist de kontroleur it ynienen net mear. Oaren holpen har oerein, en hja seinen tsjin him oft er net wist hoe’t it hearde en oft de kontroleur gjin fatsoen yn ’e hūd hie. Doe’t it minske wer op fuotten stie, rūn hja sūnder op of om te sjen fierder en ferdwūn. WilIem Winters seach him neutrael oan en hja gyngen fuort. Mar doe krige de kontroleur de moed om wat te dwaen. ‘Kontroleur wol mei dat minske prate,’ sei er. ‘Bist net wiis, jong, der mankeart har ommers neat. En hja is ek allang fuort.’ ‘Kontroleur wol it goedmeitsje,’ sei er, en swaaide it hynder. Hja wie dat śt rūn nei de Noarderbrźge. Kontroleur fūn har wūndergenōch ek noch, hja stie foar in winkel. Hja hie him blykber opmurken yn it rśt, want krekt doe’t de kontroleur har oansprekke woe, draaide hja har om en frege dimmen. ‘Hawwe jo jo slim sear dien, mynhear?’ ‘Ik?’ sei de kontroleur ferheard, ‘Ik?... nee, mar jo!’ ‘It wie myn skuld,’ gyng hja fierder, ‘ik hie better śtsjen moatten. Ik wurd te āld om op ’e strjitte te ferkearen.’ ‘Mar frou, jo stienen yn jo rjocht, jo mochten trochrinne, ik hie stean bliuwe moatten. lt wie myn skuld.’

 

SKRIUWERSLIBBEN
BIBLIOGRAFY